۱۳۸۷ فروردین ۱۴, چهارشنبه

سزده بدر کذائی

روز قبل صدای کوفتن گوشت در "سرکو" سراسر کوچه را گرفته بود. برای این‌که کوفته خودش را خوب بگیرد، گوشت را توی هاونی چوبی ریخته و با دسته‌ای سنگی آن‌قدر بر سرش می‌کوبیدند تا له و لورده‌اش کنند. یادم نیست مادر کوفته درست کرده بود یا نه. ولی خوب یادم هست که بیشتر فک و فامیل، راهی باغ دائی‌جان یحیا شده بودند، جز خانواده‌ی ما. پدر اجازه‌ی این نوع رفت‌وآمدها را بما نمی‌داد. دلیلش بیشتر مشکلات مالی بود و عزت نفس. بعد از ظهر با پدر راهی صحرا شدیم. تنها من و او. مادر و خواهرها خانه ماندند. انگار نه انگار که آنان نیز هوای سیزده بدر کردنشان بود. مدتی که رفتیم به کشتزار بزرگی رسیدیم . پدر گفت: اینجا "چارچمن"است. ولی نه چمنی ونه سبزه‌ای. هوا هم ابری بود. پدر چترش را هم آورده بود. در کناره‌ی جوئی که آب را به کشت‌زارها می‌برد، درختان «راجی» صنوبر بسیاری به ردیف کاشته بودند. جز من و پدر کسی در آن محیط دیده نمی‌شد. پدر از جلو و من بدنبالش روان بودم که پدر ناگهان ایستاد. روی پایش نشست و نُک چترش را در زمین فرو برد. گیاهی را از میانه‌ی سبزه‌های کناره‌ی جوی بیرون کشید، گل و لایش را در آب شست و بطرف من درازش کرد. بگیر، شنگ است. از آن روز شنگ را از دیگر علف‌ها تشخیص دادم. پونه و ترتیزک را قبلن بمن شناسانده بود. چیز دیگری یادم نیست.

۱۳۸۷ فروردین ۱۰, شنبه

دهم فروردین

توی دکان کوچک پدر که چسبیده به خانه‌ی پدری بود و دریچه‌ای بدرون داشت، نشسته بودم و با خواهرم که چند سالی از من بزرگتر است، البته او در پشت در بود و بدور از دید نامحرمان، گپ می‌زدیم که صدای آواز "درویش بی‌غیرته" توی خیابان پیچید. دنیا نیارزد آنکه پریشان کنی دلی زنهار بد مکن که نکرده است عاقلی و بعد جلوی دکان ظاهر شد و مرا مورد خطاب قرار داد: به حاجی گفتم که زنده‌گی ارزش کار کردن و زحمت کشیدن را ندارد. حبیب عرب‌زاده با دو متر قد که تبر گردنش را نمی‌زد، سکته کرد و مرد. گفتم‌: دروغ می‌گی. آقا حبیب را مریض نبود. درویش گفت: برو نگاه کن! هنوز تابوت روی زمین است. از بس درشت هیکل بود، بزور توی تابوت جایش کردند. درویش "بی‌غیرته" خود نیز هیکلی داشت بلند بلا و بس خوش‌رو با صدائی آسمانی و چون کار نمی‌کرد به او لقب بی‌غیرت داده بودند. او تبر زین‌اش را تکانی داد، دستی به روی کشکولش کشید، سری به عنوان افسوس جنبانید و صدایش بالا گرفت: به قبرستان گذر کردم صباحی شنیدم ناله و افغان و آهی شنیدم کله‌ای با خاک می‌گفت این دنیا نمی‌ارزد به کاهی. آقا حبیب از بسته‌گان دور ما بود. مادرش" خاتونی" در زمان‌هائی دور، زنِ عمویِ بزرگ من بود که هیچ‌یک از ما او را ندیده بود. پسرش عمو اوقلی طاهر، دو سالی از پدر بزرگتر بود و بس مهربان. کوچکتر که بودم، پیش از شروع دبستان، خاتونی و سه پسرش، باقر و حبیب و عزیز با ما هم‌خانه بودند‌. از عزیز که بعدها جاه و مقامی یافت چیزی در ذهنم نیست. ولی دو پسر دیگرش باقر و حبیب بس با من مهربان بودند و خود خاتونی نیز.حالا "درویش بی‌غیرته" می‌گوید که آقا حبیب سکته کرده‌است. درویش که رفت از خواهرم پرسیدم: آقا حبیب پیر بود؟ او فکر ی‌کرد و گفت: نه! او کامل بود. نزدیک به چهل سالش می‌شد شاید هم کمتر. از شصت سال به بعد پیر آدم پیر به حساب می‌آید. چهل سال! باور کردن حرف خواهر برایم مشکل بود. چهل سال، چهار برابر سن من بود. در آن سنین همه‌ی بزرگترها، به نظر ما پیر بودند، ولی خوب سکینه که از من هفت سالی بزرگتر است می‌گوید که آقا حبیب پیر نبود. من هم حرفش را پذیرفتم. بعد از او خواهش کردم تا در دکان را از داخل به بندد، تا من بروم و سرو گوشی آب دهم. خودم را به بدر خانه‌ی آقا حبیب که نزدیک قبر پلوئی بود رسانیدم. تابوت هنوز توی کوچه بود. قطعه فرشی رویش را پوشانیده بود. آقا حبیب را باید آن تو می‌بود، همان‌گونه که درویش گفته بود. همسرش سخت گریه می‌کرد. دیگران نیز. به آقا باقر سلام کردم. او جواب سلامم را داد و گفت: ممدجان بهتره برگردی خانه. پرسیدم : راسته که آقا حبیب مرده؟. گفت: ممدجان برو. حاج عمو و بگم آقا نگران می‌شن، برو جانوم. برو! اینجا جای بچا نیس. و با دستمالی که دستش بود اشک‌هایش را پاک کرد. دلم می‌خواست که رضا را هم به بینم و خواهرش را. ولی از بچه‌ها کسی آن‌جا نبود. در راه بازگشت به خانه به یاد روزی ‌افتادم که سخت آزرده خاطر بودم. چهار یا پنج سالم بیشتر نبود. رفته بودم آن‌ور حیاط ، پشت تلمبه‌ی خاتونی، مثل همیشه کز کرده و های‌های گریه می‌کردم. یادم نیست چرا. دلم خیلی گرفته بود. حرف مادر و خواهرها تسکینم نمی‌داد. پشت تلمبه خاتونی مامنی بود برای گریه‌های من. علتش شاید همان مهربانی‌های خاتونی ‌می‌بود. آقا حبیب از در وارد شد. مرا بغل کرد و به بیرون برد. سوار درشگه‌ام کرد. کلی توی شهر گشنیم. ولی من ساکت نشدم. تمام مدت راه را گریه می‌کردم. به فکر رضا و فخری و پسر تازه متولد شده‌اش بودم که چنین پدر مهربانی را از دست داده‌اند و حرف سکینه که آقا حبیب کامله مرد بود. پیر نبود. شصت‌ساله‌ها و هفتاد ساله‌ها پیر به حساب می‌آیند. از آن روز شاید شصت سالی گذشته باشد. پس به گفته‌ی سکینه، من امروز در شمار پیران باید به حساب آیم. برابر یادداشتی که در آخرین برگ قرآنی پدر که روزانه می‌خواندش، چنین نوشته بود: دهم فروردین سال ۱۳۱۸هجری شمسی برابر با ... هجری قمری تولد نورچشمی محمد. پس امروز، دهم فروردین، باید زاد روز من باشد گرچه در شناسنامه‌ام دهم خرداد ذکر شده است. می‌پرسی چرا؟ چون روال کار ما ایرانیان در ثبت وقایع تاریخی از ازل چنین بوده‌است.


جشن عقد

سر كلاس هستم* ضبط ‌صوتِ قدیمی روی میز معلم، نظرم را جلب می‌كـند. دو بـاره رؤیـا، دو باره عقب‌گرد و پرواز بـه آن زمان‌های دور. ۲۱ آبان‌ماه ۱۳۴۷است. روز عروسی‌مان. بیست‌و‌هشت‌ سال و اندی پیش. كوچه بیدی تهران. سر و صدای هل‌هله‌ی خانم‌ها و بچه‌ها، توی هال را پر كرده‌است.: لی‌لی‌لی‌لی عروس اومد! خـواهر بزرگ عروس، خبر آمدن عروسم را می‌دهد. هنوز لباس عروسی‌اش را به تن نكرده است. به به خیال خودش«می‌خواســته به ســلمونی كلك بزنه. ولـی طـرف دســت‌شو خونده و شیرینی‌شو گرفته» همه به من می‌گن: ممد! ببین عروسـه ‌تو ئه! ببین چقـدر خوشـگل شده! نگاه‌‌اش می‌كنم. نقاشی‌اش كرده اند. من بچه‌ی طبیعت‌ام و زیبائی طبیعی را دو ست دارم. می‌گویم: حاجت مشاطه نیست روی دل آرام را! او را می‌برند تا لباس عروسی‌اش را بر او بپوشانند. خسته‌ام. تقریبن تمــام وظـایف خانواده‌ی داماد را یك تنه انجام داده‌ام. خوشحالم، ذوق زده‌ام و احساس خوشبختی می‌كنم. شب زفاف كم از روز پادشاهی نیست به شرط آن‌كه پسر را پدر كند داماد! پدر در جلو در نشسته است و به میهمانـان خوش آمد می‌گوید. برق شادی و رضایت در چهـره‌ی رنج‌كشیده‌اش نمایان است. خواهر ماقبل عروس كارگـردان عروسی است. رضــا (دوستی که سال‌هاست ندیده‌امش) را صـدا می‌كـند. ضبط صوتی به دست‌اش می‌دهد و از او می‌خواهد كه تمام مراسم خطبه‌ی عقد را ضبط كند. رضا دستـگاه ضبـط‌ صـوت را جلوی حاج‌آقا کوثری می‌گذارد و روشن‌اش می‌كند. دفترها امضاء می‌شود و مراسم رسمی پایان می‌گیرد. عاقد اجازه‌ی عروس را برای جاری كردن صیغه‌ی عقد طلب می‌كند. ما به او وكالت می‌دهیم. خطبه‌ی عقد جاری می‌شود. تازه عروس به صرافت می‌افتد كه چرا از او بله نگرفته‌اند و با صدای بلند، اعتراض‌اش را اعلام می‌دارد. پسر عموی‌اش می‌گوید: دختر عمو جون! حاجی‌آقا حتمن می‌دوننستن كه تو خیلی پیش پیشا، بله را گفته بودی! جمعیت می‌زند زیر خنده. حالا نوبته منه و یقـه‌ی منو می گیره: عزیزم! پســر عمــه‌جـون! تو كه اکی‌و می‌خواستی، دیگه واسه‌ی چی خودتو زیر دس جراح‌ها انداختی؟ منو واسطه می‌كردی، خودم بدون خون‌ریزی، كاررا رو درست می‌كردم. جمعیت دو باره می‌زند زیر خنده. من سرخ می شوم. غریبه‌ها رفته‌اند و همین‌طور آنانی كه شــنیدن موســیقی را حــرام می‌دانند. پسر ِكوچكِ بزرگترین خواهر عروس، رقص‌كنان جلودار عروس است. می‌رقصد و همه وارد اتاق می‌شوند. برادر بزرگترش، روی شـــیشه‌ی بخار زده‌ی اتاق عروس نوشته است: "عروسی خاله اكی. برادر بزرگشان، بیشر توی بزرگترها می‌پلكد و دو گوش اضافی هم قرض كرده است و به لاطائلات شوهر خاله‌ام گوش می‌كند كه زمین و آسمان را بهم می‌بافد. فكری به ذهن‌ام خطور می‌كند. نوار روز عروسی‌مان را بیاورم و پس از سال‌ها به آن گوش كنم. نوار را به مدرسه می‌برم. زنگ تفریح كه بچه‌ها بیرون رفتند، به آن گوش می‌كنم. خـوش‌حال می‌شــوم. گذشـت زمان صدمه‌ای به آن نزده است. ضبط ‌صوت را به خانه می‌برم تا هر دو به نوار عروسی‌امان كه بیست سالی خاك خورده است، گوش كینم. انکحت و زوجت موكلتى . .. لموكلك محمد على الصداق المعلوم قبلت لموكلى محمد على الصداق"،

۱۳۸۷ فروردین ۸, پنجشنبه

از برم دامن‌کشان/ رفتی ای نامهربان

تقدیم به دکتر پرویز رجبی بخاطر مهربانی‌هایش!
از بچه‌گی زیبائی خاصی داشت. سفید بود و بور بود و بانمک. چند ماهی از من کوچک‌تر بود. عکس روی مجله‌ای که شباهتی زیاد به او داشت، کنده ‌بودم و بدیوار دولابچه‌ی مخصوص وسایل بازی و کتاب‌های درسی‌ام چسبانیده بودم. به همه هم ‌گفته بودم که این عکس شبیه فلانی است. بزرگتر که شدیم از او خوشم می‌آمد. اما می‌دانستم که جمع شدن من و او در زیر یک سقف ناممکن است. همه‌ چیز خریدنی بوده و هست. قدرت خرید من صفر بود.
با بزرگ‌تر ‌شدنمان، فاصله‌ی بین ‌ما نیز دور و دورتر ‌شد. من در میان دو قطب اعتقادات مذهبی و سنت مردانه‌گی قفل شده‌بودم. در کوچه و خیابان بی‌گانه‌وار از کنار هم می‌گذشتیم. روزی با دوستانم مشغول قدم زدن بودیم که او تصادفن در مقابلمان سبز شد. ناخواسته چشمان‌مان بهم دوخته شد و لبخندی ملیح، بر لبانش نقش بست. سری برای هم جنبانیدیم و از کنار هم گذشتیم. دوستان صدای‌شان بدر آمد که شما با هم رابطه‌ئی پنهانی دارید. گفتم‌شان که نه پنهانی که آشکار. او خواهر بزرگ فلانی است. محمود که او را می‌شناخت، حرفم را تایید کرد. دوستان ساکت شدند. برادرش دوست مشترک همه‌ی ما بود و دوستان از خویشاوندی ما مطلع بودند. اما شکل اعتراضات عوض شد که با بودن چنین لعبتی در میانه‌ی فامیل چرا دستی بالا نمی‌کنی؟
محمود که دوستی من او، دیر و دور بود و صفای خاص درویشی را از پدرش " استاد مولای نجار" به ارث برده بود، دوستانه در تنهائی بمن گفت:ممد جان!
فلانی را بردند و من می‌دانم که میان شما رابطه‌ی محبتی بود. اما آن‌زمان هم تو بچه بودی و هم او. و می‌دانم که او را به اجبار بشوهر دادند. اما حالا اوضاع فرق کرده‌است، هردوی شما بالغید، قدم پیش بگذار!
قدمی پیش گذاشته نشد.
دیری نکشید که خبر عروس شدنش را بمن دادندد. داماد از" ما بهتران" شهرمان بود. وارث مال و نام پدر و این کافی برای تایید صالحیت او بود. شب عروسی رسید. نتوانسته بودند عکاسی پیدا کنند. مادر عروس بمن متوسل شد. شب جمعه‌ی تابستانی بود و عکاسی‌ها همه تعطیل. جواب منفی دادم. برادرش اصرار داشت که فلان عکاس حرف ترا زمین نخواهد انداخت. ولی من زیر بار نمی‌رفتم که مطمئن نبودم کاری از دستم برآید. در این میان سر و کله‌ی عروس پیدا شد و گفت:
ممد! عروسی منه! برای خاطر من هر کاری می‌تونی بکن!
عکاس را با خود به منزلشان بردم. روز "پاتخت" بود. فردای شب زفاف که مخصوص زنان است. اصرار برای ماندن ناهار را نپذیرفتم و از خانه‌ی آنان بیرون رفتم. هوا گرم بود و بعد از ظهر جمعه‌ای. شهر بس خلوت بود. مثل همه‌ی جمعه‌‌ها. از بلندگوی تاتر شهر، صدای مرضیه بلند بود:
از برت دامن کشا
نرفتم ای نامهربان
از من آزرده دل
کی دگر بینی نشان
رفتم که رفتم.
بی اختیار کناره‌ی جوی خیابان نشسته و سرم را توی دو دستانم گرفتم.
از آن روز مرضیه، خواننده‌ی محبوب من شد.

۱۳۸۷ فروردین ۴, یکشنبه

دلتنگی


581
دلم برای کودکیم تنگ‌شده است.
برایِ
اتاقِ بزرگِ سردِ کم‌نور و کرسی و چراغ لامپای نفتیِ قشنگمان، با آن پایه‌ی بلورینِ فیروزه‌ای ‌رنگش که اگر هنر استاد بست‌زن نبود، روی پایه‌اش نمی‌ایستاد. .
برای مادرم که هرروز، دمای غروب انباره‌ی آن‌را پر از نفت می‌کرد. همین‌که خورشید در پشت قله‌ی الوند پنهان می‌شد، کبریتی می‌کشید، فتیله‌اش را می‌گیراند و لوله‌ی تازه پاک‌‌شده را با احتیاط بر آن می‌نهاد. هوای درونی لوله که گرم می‌شد، فتیله‌اش را بالا می‌کشید و چراغ را روی کرسی می‌گذاشت تا من در زیر شعله‌ی لرزانش، مشق‌هایم را بنویسم.
هوس
عبائی را کرده‌ام که حاج سیدعلی قاموسی از نجف برایم به سوغاتی آورده بود.
همان
عبائی که شبی بر دوشم انداختم به تقلید از پدر و با مادر راهی مسجد شدم. در صف نمازگزان بایستادم، پشت به قبله، رو بمادر و موجب خنده‌ی مؤمنات شدم. از طاقچه‌ای بالا کشیدم و به تقلید مُکَبّر، تکبیر گفتم. فریاد مؤمنان برخاست:
ای
بِچّه‌ صاحب نداره؟
و بجرم اختلال درنظم از
مسجد اخراج شدم .آخر از دید داوران خلق علت کودکیم کافی برای فرار از مجازات نبود.
دلم‌ تنگ است برای صفای دوران کودکی
برای
مادر که رفت و حسرت دوباره دیدن نیما را با خود به گور برد.
برای دوستان دوران کودکی
برای
صفای دوستی کودکانه و بازی‌های آن.
برای
شاخه شکسته‌ی رهاشده در نهر کناره‌ی خیابان عباس‌آباد و دنبالش دویدن تا میدان که آب سرعتش کم می‌شد و نقطه‌ی آخر مسابقه‌ بود.
برای
خیابان خاکی عباس‌آباد و شُلاله اسفالت سرد بازمانده از دوران جنگ دوم جهانی که محل جِندی «لی‌لی» بازی‌ ما و گِرگره «فرفره» زدنمان.
برای
علی حیدری.
برای
محمود قلمکار که پدر غضنفرش می‌خواند به دلیل چاخان‌های شاخ‌دارش.
برای
محمد لک «شامورتی‌» که غریبه‌ای ازخطه‌ی آذرآبادگان. پدرش پینه‌دوزی می‌کرد بارفتار دیگرگونه که نزد پینه‌دوزهای دیگر شهر یافت نمی‌شد. هر روز اصلاح می‌کرد. لباس او به‌رغم کهنه‌گیش، تمیز بود. کلاه شاپو بر سر داشت.
دختری داشنت
چند سالی بزرگ‌تر از ما. دیپلمش را که گرفت، تک‌وتنها راهی تهرانش کرد برای ادامه‌ی تحصیل. شایع بود دکتری می‌خواند. روزی محمد گفت:
ما
رَم داریم می‌ریم تهران.
پرسیدم:
چرا؟

گفت:
خواهرُم
 استخدام بیمارستان هزارتخت‌خوابی شده. به بابا گفده حالا نوبتِ اُنه که تلافی زحمتایِ مامان و بابام بُکنه.
پرسیدم:
دکتر
شد؟
گفت:
نه،
پرستاری خواند.
ممد رفت بدون رد پائی و جای شیطنت‌هایش در بازی‌های ما همیشه خالی ماند.  
پدر
گفته بود مش احمد از فراریان فرقه است. من معنای فرقه را نفهمیدم. زمان برد تا منظور پدر را دریافتم. اما می‌فهمیدم که مش‌احمد مانند هم‌کارانش نبود.
دختر دو اجازه یافت در
مدرسه درس بخواند بخلاف خواهران من. تک‌وتنها راهی تهران شود، پرستاری بخواند با مردان کار کند.
دلم
برای صالح ترک تنگ‌شده است که همسایه‌ی ممد شامورتی بود و کودک درس‌خوانی. پدر او هم کفش‌دوز بود. کفش‌دوزی درست‌کار اما فقیر. کفش‌های دوخت او نِدِرُّم «پاره نشدنی» بقول همدانیا.
صالح
بدلیل نفر اول شدن در دانشسرا، برای ادامه‌تحصیل در دانشسرای عالی بورسیه‌ی دولتی گرفت و لیسانسه‌ی فیزیک شد.
دلم
تنگ شده است برای امین‌الله رضائی .برای شنیدن نوای فلوتش، نقاشی‌های سیاه‌قلمش.
شب
تابستانی با مهدی امینی، روی سکوی خانه‌ی ما نشستند. مهدی فلوتش را بیرون آورد و نواخت. خیابان خلوت بود و صدای فلوت در آن فضای نیمه تاریکِ مَلَس، عجب به دلم چسبید. حتا میرزادای بی‌حال مرا چنان حالی‌به‌حالی کرد که گفت:
آخ! اگه میانِ
باغای اِنگور علابک باشی، مهتابم باشه. ای پسره هم فلوت بزنه، نی‌می‌دانی چقد می‌چسبه!
شاید
امین ، در آن‌ شبِ شعرخوانی انستیتو گوته نیز دچار همان نوستالژی میرزادای شده بود که خواند:
فلوتم
را برمی‌دارم و ...
آخرین دیدار ما در بولوار کشاورز رخ داد، اوایل دهه‌ی‌ پنجاه خورشیدی. او راننده‌گی می‌کرد و من از خط عبور پیاده می‌گذشتم. چشمانمان باهم تلاقی کرد. تا سبزشدن چراغ، ایستادیم، گپی زدیم و شماره‌ تلفن رد-و-بدل کردیم. اما سراغی از هم نگرفتیم.