۱۳۸۶ اسفند ۱۲, یکشنبه

گفت‌وگو

تلفن زنگ می‌زند. گوشی را برمی‌دارم. پس از حال‌واحوالی می‌گوید: راهی مکه هستم. خواستم هم حلالی بخواهم و هم خدا حافظی کنم. می‌گویمش: جاجی خانم تو که مکه رفته‌ای. پاسخ می‌دهد: آن‌بار میهمان حاجی‌آقا بودم و این‌بار می‌خواهم با پول خودم بزیارت خانه‌ی خدا روم. بعد اضافه می‌کند که مگر به نظر تو اشکالی دارد که چندبار بزیارت خانه‌ی خدا روم؟ می‌گویم: نه، پول خودت است. هرجور دوست داری می‌توانی خرجش کنی. بمن هم ارطباطی ندارد. این توئی که می‌توانی در باره‌ی نحوه‌ی زندگی‌ات تصمیم بگیری نه من. من کی بکار شما دخالت کرده‌ام که این‌بار قصد آن را داشته‌باشم. می‌گوید: دعا کن که در آن‌جا بمیرم تا در پای پیامبر به خاک سپرده شوم. می‌گویم: من که اهل دعا نیستم. اما اگر هم می‌بودم هرگز برای کسی آرزوی مرگ نمی‌کردم. گذشته از این چه تفاوت می‌کند که ترا در سوماترا خاک کنند یا در مکه. مگر نه این‌است‌که در روز جزا درستی کارهی انسان‌ها قرار است ملاک قضاوت قرار گیرد؟ اگر چنین است پس چه باک که در کجایت دفن کنند؟ می‌گوید: شاید در آن‌جا حضرتش وساطم کند در روز جزا. می‌‌پرسم: مگر در آن دنیا هم هر که نزدیک‌تر، بهره‌اش بیشتر؟ این که با عدالت نمی‌خواند. از مکه سالم بر می‌گردد. می‌پرسم: خوب سالم برگشتی. زیارتت قبول شد. طاعات را خوب انجام دادی؟ می‌گوید: نه، متاسفانه! می‌پرسم: چطور؟ می‌گوید: در رمی جمرات یکی از سنگ‌ها دقیقن به هدف نخورد و به قسمت پائینی هدف اصابت کرد. متاسفانه به ذهنم هم نرسید که در همان روز وکیلی استخدام کنم که این عمل را دوباره به نیابت از من انجام دهد. دل چرکینم. می‌‌گویم: انشاء‌الله سال بعد. پول که داری. کمی هم تمرین تیراندازی کن تا نشانه‌گیری‌ت خوب شود و این‌بار تیرت به هدف بخورد. چه می‌دانی شاید بار سوم سعادت قرین یارت شود و در همان‌جا بمیری و در مکه به خاکت بسارند. می‌پرسد: مسخره‌ام می‌کنی؟ می‌پرسم: هرگز شده است که ترا مسخره کرده‌باشم. فکری می‌کند و می‌گوید: نه یادم نمی‌آید. می‌پرسم: خودت چی؟ فکر نمی‌کنی تصوراتت کمی عجیب و غریب باشد؟ می‌گوید: نه، اصلن. من تمام اعمالم را برابر آداب حج انجام داده‌ام.

۱۳۸۶ اسفند ۶, دوشنبه

میرزادائی

خواهرم خبرم داد که از حیاط اندرونی میرزادائی دودی غلیظ بالا می‌رود. خودم را به بالای پشت‌بام خانه‌ی میرزادائی رسانیدم. میرزادائی لحاف‌کرسی نیم‌سوخته‌اش را روی کومه‌ سنگ‌های حیاط بیرونی‌اش انداخته بود و با تیرکی بلند، در تلاش خاموش کردن لحاف آتش‌گرفته‌اش بود. همین‌که با تیرک اهرم‌وار لحاف را بالا می‌برد، شعله‌ جان می‌گرفت، میرزادائی از هرم آتش عقب می‌کشید، لحاف روی سنگ‌ها می‌افتاد و شعله‌ها فروکش می‌کرد. فریاد زدم: میرزادائی! چی شده؟ در را باز کنید تا به کمکتان بیایم! میرزائی جوابی بمن نداد که هیچ، نیم نگاهی هم به بالا نینداخت. دو باره فریاد زدم. اما او با تمام نیرو، دوباره چوب را آلله‌کلنگ وار، تکانی داد. آتش جانی دوباره گرفت. گرمای آتش او را به عقب راند و لحاف روی سنگ‌ها ولو شد و شعله فروکش کرد. با صدائی بلندتر فریاد کردم: میرزادای! کمک نمی‌خاین؟ نگاهی به من کرد و با عصبانیت گفت: کفترباز باز تو آن بالا پیدات شد! برو پاین! گفتم: خانه‌تان داره می‌سوزه، در وا کنین بیام کمکتان. جوابم نداد و با تیرکی که به زحمت بالا پائینش می‌کرد، دو باره و سه باره لحاف را بالا برد و دو باره ولش کرد. تاب و توانی نداشت. سخت مریض بود. آلزایمر گرفته بود. کسی را نمی‌شناخت، جز پدر و عمه‌جان را. خواهر و عموزاده‌هایم پدر را خبر کردند. پدر خودش را رسانید. او کلید خانه‌ی میرزادایی را داشت. داخل خانه شد. خواهرم نیز او را همراهی می‌کرد. به من گفت: برو سر دکان. کل فضل‌الله اونجا نشسته است. اگر کمکی خواستم صدات می‌کنم. مواظب‌باش! پدر با کمک خواهر، آتش را خاموش کرد و به دکان برگشت. بوی دود می‌داد. به کربلائی فضل‌الله گفت که وضع میرزادئی روز به روز بدتر می‌شود و باید فکر بحال او کند. میرزادای، دائی پدر بود. تک‌وتنها توی خانه‌ی در اندر دشتی زندگی می‌کرد که دیوار‌به‌دیوار خانه‌ی پدری بود. زن و بچه‌ای نداشت. در جوانی زنی اختیار کرده بود و بچه‌ای گیرش آمده بود ولی زنش او را به‌خودش واگذاشته بود، از بس از او بدی دیده‌بود. مادر همیشه می‌گفت "خدا ره شکر که بِچه‌هِه مرد". تا آن‌جا که من بیاددارم، کار و باری نداشت و با کسی هم رفت‌وآمدی نمی‌کرد. در خانه‌اش بروی همه‌ی بسته‌گان‌اش بسته بود. فقط عمه‌جان و پدر به خانه‌اش راه داشتند. می‌گفتند که در روزگار جوانی کار و کاسبی خوبی داشته است. ولی من تا میرزا دای را می‌شناختم، پیر بود و بی‌کار. خانه‌اش دیواربه‌دیوار خانه‌ی پدری بود. شاید هم، همین دیواربه‌دیواری، سبب شده بود که خواهرش به ازدواج پدر بزرگ من در آید به تاریخ سیم شهر جمادی‌الاولی سنه‌ی ۱۳۱۷ قمری هجری. قباله‌ی ازدواج مادر بزرگم، تنها ارثیه‌ی ارزش‌مندی است که از پدر به ارث برایم باقی‌مانده است و چند قطعه خطی که پدر خود نوشته است. حیاط بزرگ خانه‌ی میرزا دائی را خیابان سی‌متری عباس آباد که در زمان رضاشاه کشیده شد، از بین برده بود. بخش بیرونی باقی‌مانده بود، دست‌نخورده. آشپزخانه در آن سوی خیابان افتاده بود که میرزا دائی تبدیل‌اش کرده بود به خانه‌ی کوچک استیجاری که کمتر مستاجر داشت، بدلیل بد اخلاقی صاحب‌خانه، نداشتن آفتاب و وضع ناجور آن. همان بخش خانه هم اکنون تبدیل به خرابه‌ئی شده است و متعلق است به وراث درجه چهار افقی او که معلوم نیست در کجای دنیا مقیم‌اند. میرزا دائی شب‌های تابستان‌ غالبن به مغاره‌ی پدر می‌آمد، جلوی مغازه برایش صندلی‌ای گذاشته و به پای صحبتش می‌نشستم. بس خوش تعریف بود. شناسنامه‌ی زنده‌ی محل بود. و بد اخلاق و بد بین و از همه‌ی مردم زمانه بیزار. گاهی نشنیدم که از کسی سخن به خوبی بگوید. همه از نظر او متقلب بودند و سودجو. نفرت‌ش از زنان و بچه‌ها بیشتر بود. بی‌جهت به بچه‌ها فحش می‌داد، بازیشان را بهم می‌ریخت و تعقیبشان می‌کرد. همین امر سبب شده بود که بچه‌ها هم، سر به سرش بگذارند. چشم دیدن برادرزاده‌هایش را نداشت. مرتب فحششان می‌داد. پیری و آلزایمر هم رسیده بود و کسی حاضر به کمک او نبود. پس از واقعه‌ی آتش‌سوزی پدر جریان را بدادستانی گزارش کرد و قیم او شد. یکی از خواهرزاده‌هایش که پیرزنی بود به خانه او آمد و از او مواظبت می‌کرد تا این زمان مرگش فرا رسید. میراث خواهان، همانانی که او چشم دیدنشان را نداشت سهم قانونی خود را صاحب شدند. یکی از آنان که ببوی کباب از کاشان آمده بود برای گرفتن سهم‌الارثش، شبی همه‌ی حاضرین در می‌خانه‌ای را به پاس مال بازیافته به صرف مشروب میهمان کرد. شاد و خرم راهی خانه شد. اما صبح که بیدار شد، از ثروت بادآورده اثری نیافت. رندان جیبش را زده بودند. عصر نالان به دکان پدر آمده بود و کمک می‌خواست. اما هم عمو مرده بود و ارث بازمانده ازاو به سرقت رفته بود. راه برگشتی وجود نداشت. دست خالی به کاشان بازگشت.


۱۳۸۶ بهمن ۲۸, یکشنبه

چه‌گوارا



این مطلب زمانی نوشتم که فرزندان چه‌گوارا به دیدار میهن من آمده‌بودند ولی نمی‌دانم چرا تا کنون بفکر انتشارش نیفتاده‌ام.

با آن‌همه سلاح
با آن‌همه ستوه
با آن‌همه گلوله که بر پیکر تو ریخت ارنستو!
این‌بار هم دروغ در آمد هلاک تو!
آنان‌که تندتند، ترا خاک می‌کنند
آنان که زهر خند به لب،
دست خویش را با گوشه‌های پرچم تو پاک می‌کنند که:
دیگر تمام شد، دنیا به کام شد.
تاریک‌ طالعانِ تبه‌کارِ بی‌دل‌اند! خامان ِغافل‌اند.

با شنیدن خبر کشته شدن ارنستوی محبوبم از رادبوی ایران، غم جان‌کاهی دچارم شد. سال‌های شصت میلادی بود. مردم ستمدیده‌ی جهان، چشم به سوی راه رفته‌ی کوبای قهرمان داشتند. ایده‌‌های چه‌گورا و جنگ‌های چریکی را، یگانه راهِ گسستن زنجیر استبداد و استعمار انگاشته می‌شد. دنیا به دو قطب تقسیم شده بود. شرق و غرب. و شمشیرهای این دو جبهه علیه یکدیگر ‌، از روی آویخته بود. ویتنام قهرمانانه با آمریکا می‌جنگید. مردم جهان آزاد( البته نه در ایران) با راهپیمائی‌های خویش، خواستار خروج نیروهای تجاوزگر آمریکائی از ویتنام بودند. زنده‌یاد اولوف پالمه، نخست وزیر وقت سوئد، در استکهلم در پیشاپیش صف راه‌پیمایان معترضِ جنگ ویتنام حرکت ‌می‌کرد. روشن‌فکران چپ، آینده‌ را از آن خویش می‌دانستند، بدون این که از واقعیت حکومتیان مدعی حکومت کارگری اطلاعی دقیق داشته باشند.
امروز، دیگر کاسترو دیگر قهرمان نیست. او نیز خود مبدل شده‌است به خودکامه‌ای چون دیکتاتورهای پیش از خویش. اگرچه ریش انقلابی‌اش را نگه داشته است ولی کوله‌پشتی چریکی و سیگار برگش را مدت‌هاست زمین گذاشته‌است بهمانسان که ادعادهای آزادمنشی‌اش را. او نیز سخن مخالفان خویش را بر نمی‌تابد. آنان را به بند می‌کشد و روانه‌ی ناکجاآبادها می‌کند.
اما به باور من این نه بدان معناست که آزاده‌گی و آزادی‌خواهی ارنستو را نادیده انگاشت که ایده‌اش عالی بود اما راه انتخابی‌اش نا درست بود. آن‌چنان که مائوتسه تونگ معتقد بود، انقلاب از دهانه‌ی توپ صادر نمی‌شود. آن که با توپ و تقنگ قدرت به دست آورد، هرگز توپ و تفنگ را زمین نخواهد گذاشت چرا که می‌ترسد شاید با او مقابله‌ای شود. پس بهتر که مدعی را با همان اسلحه سرجایش بنشاند.
نمونه می‌خواهید؟ بفرمائید:
 حکومتیان چین، شوروی سابق و اقمارش، کره‌ی شمالی و تمام کشورهای کودتا زده‌ی چپی. اصلن چرا این قدر دور برویم؟ کشور خودمان.
به باور من تنها راه رسیدن به آزادی و استقلال، راه پرهیز از خشونت است و گشودن باب مذاکره با طرف مقابل و نهایت گزینش راه میانه یعنی مصالحه. همان روشی که کمونیست‌ها آن را معادل کفر ارزیابی می‌کردند و هر که به مخالفت با شیوه‌ی تفکر آنان برمی‌خاست "سازش‌کار"ش می‌خواندند.
و افسوس شاعر را بخوانید و نحوه‌ی تفکر سال‌ها ۶۰ میلادی را!
آه ای بزرگ امید!
اینک که مرگ می‌بردت بر سمند خویش
این‌گونه کامیاب، این‌گونه با شتاب،
گر آروزی دیر رست را سراغ نیست
در قلب ما به جوی!
آتش ! آهن ویرانه‌گی و خشم.
در قلب ما به بین که ویتنام دیگری است.

و و ینتنام پیروز بر آمریکا در جنگ، حال در و دروازه‌اش را به سوی غرب گشوده است و جنگ‌جویان فلسطینی پس از شست سال جنگ، فهمیده‌اند، راه رسیدن به صلح ، مذاکره است.
بله تفاوت نسل من و نسل بعد من، همان است که آن دختر خانم متقاضی پناهنده‌گی بیان داشته بود.:
نسل من، آرمان‌گرا بود و آرمانش سراب شد، سرابی که نشانی از آزادی و آزاده‌گی در آن نبود. تصور آب بود و ما هم یرای رفع تشنگی خویش نیازمند آب بودیم اما هنوز هم تشنه‌ایم
پن
شعر از زنده‌یاد سیاووش کسرائی

۱۳۸۶ بهمن ۲۱, یکشنبه

سفرنامه‌ی اون‌ور آب

انتقاد تند مجید زهری از نوشته‌ی دکتر پرویز رجبی استاد سابق تاریخ دانشگاه ملی ایران که با نوشته‌هایش آشنا هستم مرا بفکر فرو برد. نوشته‌ی استاد را نخوانده بودم و امکان تهیه‌ی کتابش هم در شهر ما نبود. موضوع را با خود دکتر رجبی در میان گذاشتم. او می‌خواست کتاب را برایم از ایران پست کند و سپس گفت که نسخه‌ی ویراستاری نشده‌ی نوشته‌اش را می‌تواند برایم با ای‌میل بفرستد و فرستاد.
پس از نگاهی اجمالی به نوشته، تصمیم گرفتم که آن را به سبک و روش نوشتاری خودم ویرایش کنم. اجازه‌اش را از استاد گرفتم. در حین ویراستاری به سرم زد که چه بهتر اگر آن را بصورت E_ book در نت بگذارم برای خواندن آنانی که چون من شاید امکان بدست آوردن نسخه‌ی چاپی کتاب را نداشته باشند، بویژه مهاجران ایرانی خارج‌نشین که مورد خطاب استاد هستند. ویراستاری کتاب ۱۵۶ صفحه‌ای را با دقت انجام دادم. بار دیگر نیز بازخوانی‌اش کردم. نوشته حاوی اغلاطی چاپی بود، همان‌طور که استاد خود تذکر داده‌بودند. چند موردی بود که من منظور استاد را درک نکردم و با کمک ایشان تصحیح شد. موضوع نشر کتاب را بصورت E_ book با ایشان در میان گذاشتم که با پیشنهاد من موافقت کردند. همان‌طور که در بالا اشاره کردم، من کتاب را دو بار بدقت خوانده‌ام و یادداشت‌هائی هم از آن برداشته‌ام. اما قبل از هرچیز و بدون هیچ‌گونه خود کوچک‌بینی اقرار می‌کنم که من نه مورخ هستم و نه جامعه‌شناس و نه خودم را از جمله‌ی مغزهای فراری قلم‌داد می‌کنم. به قول حافظ بزرگ:
از بد حادثه این‌جا به پناه آمده‌ام.
بیست‌و‌یک‌سال است در غربت زنده‌گی می‌کنم، یک نسل اولی مهاجر یا خود تبعیدی و یا هرچه که دلتان می‌خواهد بنامیدش.
من یکی از مخطابان دکتر رجبی هستم که به گفته‌ی ایشان " نیمه‌ی خودم را در میهن جا گذاشته‌ام". همیشه در تنهائی بدنبال آن‌ نیمه‌ی جا مانده هستم و نان بربری و سنگک و ده‌ها چیز دیگر. گرچه با اصبل این گفته مخالفتی ندارم اما آن‌چه مرا به ترک وطن واداشت نه نداشتن نان بربری بود و نه محرومیت از استشمام بوی چادر مادر. سبب مهاجرت من و بسیاری از ما، نبود آزادی بود در آن سرزمین که بعضی‌ها اهورائی‌ش می‌خوانند و به خدای ایرانش می‌ستایند.
در زمان شاه اگر کارت را صحیح انجام می‌دادی، کسی بدلیل رفتن به مجالس عیش مزاحمتی برایت فراهم نمی‌کرد. ولی عدم حضور در نماز ظهر محل کار، برای خیلی از کارگران و کارمندان در  حکومت "عدل علی" مسئله‌ساز شد.
من نه قصد نقد نوشته‌ی استاد را دارم و نه نوشته‌ی مجید زهری را که خواننده‌ی همیشه‌گی نوشته‌هایش هستم. نقد زَهَری، تلخ است و تند، چون بیشتر نوشته‌هایش. ولی من در آن اهانتی به شخص دکتر رجبی ندیده‌ام. با بت‌سازی هم میانه‌ای ندارم. دکتر رجبی را هم نه برای خوشایند او، استاد خطاب می‌کنم. من کاری با او ندارم و او نیز مسلمن نیازی بتعریف و تمجید من ندارد که استاد خطابش کنم.
من او را به استادی قبول دارم به همان‌سان که بعضی از اساتید دانشکده‌ی حقوق را استاد خطاب می‌کردم چون در رشته‌‌ی تدریسی‌شان استاد بودند.
و در این باورم که هر نوشته و طرز فکری باید نقد شود. هیچ اندیشه‌ای همیشه درست نیست. همه چیز تغییر پذیر است. اما در نقد باید فقط و فقط اندیشه نقد شود بدون هتک حرمت صاحب اندیشه. دکتر رجبی‌ای که من شناسم آزاده‌ای‌است که با نیم‌تنی سالم، شبانه روز قلم می‌زند و کار می‌کند. اگر به سفر دعوتش می‌کنند، قدمش را مدعوین‌اش روی چشم می‌گزارند بهمان سان که قدم دیگر بزرگان ادب و هنر ایرانی‌را.
او عاشق ایران است. آن‌چه می‌گوید و می‌نویسد ناشی از عشق شدید او است به سرزمین ایران. یکبار به او گفتم:
توصیف تو از ایران همان توصیفی است که مجنون از لیلی کرده است. تو هم از دید عاشق به معشوقت می‌نگری. مگر نه این‌که عاشق از بدی‌های معشوق فاکتور می‌گیرد؟ عاشقی نوعی دیوانگی‌است و همه‌ی ما دیوانگانیم با ضرایب مختلف.

این شما و این هم نوشته‌‌ی دکتر رجبی.

۱۳۸۶ بهمن ۱۶, سه‌شنبه

چه شبی بود ۳

استفاده از متروی پاریس آسان است حتا اگر زبان فرانسه را ندانی. مشکل همان نبود امکانات رفاهی مناسب برای زنان باردار، معلولین، سالمندان و به‌همراه‌داشتن کاسکه‌ی کودک است. استفاده از کالسکه‌ی کودک، صندلی چرخدار یا Wheelchair و همین‌طور واکر Walker برای معلولین و سالمندان در سوئد امری معمولی است. حتا اگر خانواده‌ای امکانات مالی‌اش اجازه‌ی تهیه‌ی کالسکه‌ی کودک را به او ندهد، می‌تواند از اداره‌ی امور اجتماعی، تقاضای کمک‌هزینه جهت خرید کالسکه‌ی کودک خود نماید. در مورد معلولین شهرداری امکانات زیادی در اختیار آنان می‌گذارد. از جمله پرداخت بخشی مهمی از هزینه‌ی تجهیز و مناسب‌سازی خانه‌ی فرد معلول است تا او شخصن بتواند کارهای خودش را بدون نیاز به دیگری، خودش به تنهائی بتواند انجام دهد. از جمله است مناسب‌سازی آشپزخانه، ایجاد آسانسور، و مناسب‌سازی اتومبیل برای فرد معلول. روی همین اصل هم در کلیه‌ی اتوبوس‌ها و قطارها نیازهای معلولین مورد توجه قرارگرفته تا آنان نیز چون افراد سالم بتوانند از وسائل حمل و نقل همه‌گانی بهره برند. ولی متاسفانه در پاریس و متروی آن این کمبود توی چشم می‌خورد. اما خود مترو تمیز بود. من لندن و متروی آن را ندیده‌ام ولی همسرم از کثیفی بخش مرکزی آن بسیار شاکی است. منظره‌ی خوابیدن بی‌خانمان‌ها در توی مترو آن‌هم در طول روز آزار دهنده بود. یکی از مزایای موجود در پاریس توالت‌های تمیز و رایگان آن بود که در سوئد دست‌ِکم نیم یورو خرج برمی‌دارد که با مذاق ما ایرانی‌ها نمی‌سازد. یاد خاطره‌ای افتادم از روزهائی‌که تازه‌وارد بودیم و به کلاس سوئدی می‌رفتیم. در یکی از دروس‌مان عکس کارگران کارخانه‌ای را نشان می‌داد که در رستورانی مشغول صرف ناهار بودند. یکی از هم‌دوره‌ای‌ها با تصوری از رستوران‌های ادارات و کارخانه‌های وطنی که کارمندان‌ را به غذای مجانی دعوت می‌کردند، انگاشت که کارگران به هزینه‌ی کارفرما شکم خودشان را سیر می‌کنند که پتر معلممان گفت: یادتان باشد در سوئد هزینه‌ی گرداندن کشور از مالیات تامین می‌شود و بنابراین هیچ‌چیزی مجانی نیست حتا رفتن به توالت. و بیادم آمد سخن فروشنده‌ی هندی‌تبار مغازه‌ی لوازم الکترونیکی در شهر " کشور" جبل‌الطارق را که شاید تنها محلی باشد در اروپا که ساکنان اروپا می‌توانند از فروشگاه‌های فری شاپ آن کالای بدون مالیات خریداری کنند، که در اعتراض من به گرانی کالای عرضه شده‌اش گفت: در سوئد برای توالت باید دو کرون بپردازی و تو از ارزان‌تر بودن کالا در آن‌جا سخن می‌گوئی. موضوع دیگری که توجه مرا زیاد جلب کرد عدم حضور افراد معلول بود در سطح شهر بود، مسئله‌ای که در کشورهای اسکاندویناوی و احتمالن آلمان، امری عادی است. در این کشورها هیچ پدر و مادری از بهمراه داشتن فرزند معلول خود احساس گناه یا شرم نمی‌کند. من اصولن اهل خرید و رفتن به مغازه‌های لباس فروشی نیستم مگر در صورت ضرورت. خوش‌بختانه شریک زندگیم نیز از گِل خودم است و از جوانی علاقه‌ای به زیر و رو کردن همه‌ی لباس‌های موجود در فروشگاه را نداشت. اما حرص و علاقه‌ی ایرانیِ سفر فرنگ به رفتن به مغازه‌ای لباس‌فروشی و زیر و رو کردن لباس‌ها، ضرب و تقسیم و تبدیل قیمت کالاهای عرضه به تومان و نهایت هم نخریدن چیزی است‌، کفر مرا در می‌آورد. روی این اصل هم بود که روز دوم به همراهان اتمام حجت کردم که اگر غرض از بیرون رفتن، سرکشی به مغازه‌هاست من راهم را جدا می‌کنم. دوستی آدرس سیته را داد و گفت که در آن‌جا دیدنی برای همه نوع سلیقه‌ای هست. به آن‌جا رفتیم ولی بازدیدی از نمایشگاه‌های موجود نشد. میلی نبود و دیدارها هم هزینه‌ساز. راهی موزه‌ی لور شدیم که می‌دانستیم آثاری از دوران عباسیان به نمایش گذاشته‌اند. مشتری همسرم بود و من و البته پویا. پویا از خرید بلیت ورودی معاف بود بدلیل وضعیت خاص‌اش و برای بازنشسته‌ها هم تخفیفی قائل بودند که من بدلیل بهمراه نداشتن کارت بازنشستگی، نتوانستم از آن تخفیف برخوردار شوم. گرچه توضیحات آثار به نمایش‌گذاشته شده، همه به زبان فرانسه بود ولی دیدن آن همه جام و قدح مخصوص شرب شراب در دربار صفوی که معرف شیعه‌گری در ایران هستند و مروج روضه‌خوانی، توی چشم می‌خورد. دوستانی هم بودند و اصرار آنان که شبی با هم باشیم و شامی با هم بخوریم و پافشاری ما که به عصرانه‌ای بسنده‌ای کنیم به رسم سوئدی‌ها که غرض دیدار است نه ایجاد مزاحمت که حرف ما پیش نرفت، علی‌رغم قول و قرارهایمان. هفت سالی بود یکدیگر را ندیده بودیم . او مرد سیاست است و فعال حقوق بشری است. از جوانی‌اش به فرانسه رفت و ماندگار شد به استثنای دو سال و اندی که به اجبار در سوئد زندگی کرد و بعد با انقلاب، چون بسیاری دیگر با امیدهای فراوان به میهن بازگشت، چند سالی ماند، دوستانی را از دست داد و مجبور به ترک دوباره‌ی میهن شد، نه بدل‌خواه که به اجبار که اگر می‌ماند الان استخوان‌هایش هم پوسیده بود. گفتنی و شنیدنی‌ بسیار بود ولی بجز من، او و همسرم، دیگرانی نیز بودند که برای دیدار ما آمده بودند و سزاوار نبود چند ساعتی که دور هم بودیم غنیمت نشماریم که معلوم نبود، کی این جمع دوباره جمع شود. مسابقه‌ی فوتبال هم شروع شد و دوستم غرق تماشای مسابقه شد با پیراهن تیم محبوبش بر روی شانه‌هایش. موقع رفتن فرا رسید. فردایش نیز روز برگشت بود و اتمام سفر. ما بموقع به سوئد بازگشتیم اما همراهان در پاریس بماندند بدلیل بسته شدن فرودگاه امام در تهران. پروازشان دو سه روزی به تاخیر افتاد. زمانی که پریدند هواپیما در تبریز به زمین نشست نه در فرودگاه امام در تهران. یک شبانه روز در آن‌جا بماندند تا به فرودگاه مهرآباد پرواز کردند. پ ن آن‌چه من نوشته‌ام دیده‌های یک ناظر بی‌طرف است نه نتیجه پژوهش یک پژوهشگر اجتماعی با بهره‌وری از دانش اجتماعی کافی، بهمین دلیل هم وجود امکان اشتباه برداشت ناممکن نیست.