۱۳۸۷ اردیبهشت ۳۱, سه‌شنبه

برخورد

توی صف بانک ایستاده‌ایم. همراهم که چند سالی از من بزرگتر است و گویا جائی "رئیس" بانک صادرات بوده است، اشاره‌ای به کارمند بانک می‌کند و می‌گوید: اگر ماشین حساب و کامپیوتر را از اینان بگیری، چون خر در گل می‌مانند و از عهده‌ی انجام یک ضرب ساده‌ی سه رقمی بر نمی‌آیند. می‌گویم: در کتاب‌های دبستانی یادم می‌آید درسی داشتیم با عنوان" ماشین کارها را آسان می‌کند". می‌گوید: ماشین آدم‌ها را خنگ می‌کند. می‌پرسم: از ایران با چه وسیله‌ای به اینجا آمدید؟ نگاه عاقل اندر سفیهی بمن کرده و می‌گوید: مسخره‌ام می‌کنی؟ معلوم است که با هواپیمای جت آمده‌ام. می‌پرسم: نه! من هرگز کسی را مسخره نمی‌کنم. ولی استفاده از ماشین را هم دلیل خنگی کاربر ماشین نمی‌دانم. بر عکس در این باورم که مقابله با پدیده‌های صنعتی و تمدن، نوعی پس‌گرائی ذهنی است یا همان ارتجاع که مرتب در گفتارهایمان به آن اشاره می‌کنیم. بهره‌بری از کشفیات انسان نهایت خردگرائی است نه خنگ بودن. راستی به چه دلیلی شما که معتقدید استفاده از ماشین موجب خنگی انسان‌ها می‌شود، پس چرا با الاغ به سوئد تشریف نیاوردید؟ همراهم سخت عصبانی می‌شود. گویا هم‌دل خوبی برای او نیستم. با عصبانیتی آشکار می‌پرسد: تو که گفتی مسخره‌ام نمی‌کنی؟ می‌گویم: نه، باز هم تکرار می‌کنم که مسخره‌کردن انسان‌ها نیستم، حتا سوئدی‌ها را نیز بدلیل بهره‌بری کامل از صنعت به باد سخره نمی‌گیرم. اگر ما از این وسایل استفاده نمی‌کردیم یا نمی‌کنیم، دلیلش نبود یا همگانی بودن آن وسایل بوده‌است نه تیزهوشی ما. اگر معلمین ما ساعت‌های مچی مجهز به ماشین حساب را، قبل از ورود به جلسه‌ی امتحان، از شاگردانشان می‌گیرند، دلیلش ناآشنائی با فلسفه‌ی صنعت است. ماشین کارها را آسان می‌کند. یادت باشد پدران ما از چتکه استفاده می‌کردند ولی نسل ما از ماشین‌حساب‌های دستی فاسیت که تصادفن از اختراعات سوئدی‌ها باید باشد. شما هم حتمن از این نوع ماشین‌ها باید در بانک استفاده می‌کردید، مگر نه؟ به نزدیک باجه رسیده‌ایم. همراهم با اشاره‌ای به خانم کارمند بانک می‌گوید: نه آقا جان! شما متوجه منظور من نیستید. این‌ سوئدی‌ها و ادعاهایشان. کار بلند نیستید. والسلام. پول شمردنش را نگاه کن. کارمند بانک گویا متوجه می‌شود که ما راجع به او صحبت می‌کنیم. نگاهی معنادار به بما انداخته و اسکناس‌ها را با سرعتی سرسام آور می‌شمارد. پول را مودبانه تحویل مشتری داده و می‌گوید: بفرمائید. همراهم به گیشه نزدیک می‌شود. کارمند بانک مودبانه سلامش می‌کند. زمستان ۱۹۷۹


۱۳۸۷ اردیبهشت ۲۶, پنجشنبه

پیش‌داوری‌ها

معلم سرکلاس از تفاوت فرهنگ‌ها و رفتار انسان‌ها در جوامع مختلف سخن می‌گفت:

شاید بخشی از رفتار ما سوئدی‌ها برای شمای غیر سوئدی، عجیب جلوه کند، مگر نه؟

شاید بعضی از شما ما را انسان‌های عجیب و غریبی توصیف کنید، این‌طور نیست؟ و توضیح داد که برای پرهیز از این نوع پیش‌داوری‌ها، انسان‌ها باید با دیگر فرهنگ‌ها آشنا شوند و نمونه‌ای آورد از پیش‌داوری‌های مرسوم در مور خانواده‌های خارجی‌تبار.

داستان از این قرار بوده است که همسایه‌‌ی خارجی، هر از گاهی ملافه‌های سرخ‌رنگِی را در مقابل آفتاب برای خشک شدن، پهن می‌کرده است. سوئدی‌های دور و بر، انگاشته بودند که چون خوردن گوشت ذبح غیراسلامی برای مسلمان‌ها حرام است پس آن‌ها هر هفته گوشت مورد نیاز خود را با کشتن گوسفندی در وان حمام آپارتمان‌شان، تأمین می‌کنند و رنگ قرمز ملافه‌ها هم اثرات خون گوسفند است. ولی بعد معلوم می‌شود که دلیل قرمزی ملافه‌های کذائی چیز دیگری است.

بلا فاصله دختر جوان هم‌وطن هم کلاسی‌ام رو بمن کرد و گفت :

می‌بینی آقا؟

چی را؟

قضاوت این انسان‌های متمدن را نسبت بما را؟

گفتم:

خوب دلیلش همان‌طور که معلممان گفت، عدم آشنائی مردم با فرهنگ ما می‌تواند باشد. مگر خود ما چنین پیش‌داوری‌هائی در مورد دیگران نداریم؟

پرسید:

مثلن؟

در مورد افغانی‌ها، سنی‌ها، ترک‌ها و...

شما هم حتمن شایعه‌ی‌ آن افغانی را شنیده‌اید که بدلیل ترس از دست دادن فرصت، دست خانمی را بخاطر النگوهایش، از آرنج قطع کرده بوده است.

گفت:

این که شایعه نبود، واقعیتی بود که همه می‌گفتند.

پرسیدم:

تو خودت شاهد قضیه بودی؟

من نه، ولی مامان از دوستش شنیده بود. ایشان هم آدم مطمئنی است و دروغ نمی‌گوید.

دوست مادرت چطور؟ خودش با چشم‌های خودش دست قطع شده‌ی آن خانم را دیده بود؟

اوا آقا چه سوالاتی می‌کنید. تا نباشد چیزکی / مردم نگویند چیزها.

معلم که متوجه بحث داغ ما شده است، ساکت بما می‌نگرد، هم‌کلاسی‌های غیر ایرانی هم.

معلم ‌پرسید:

محمد داستان چیست؟ به سوئدی بگو تا دیگران هم استفاده کنند!

دادستان را شرح می‌دهم. معلم تبسمی می‌کند و سرش را تکان می‌دهد. خانم جوان عصبانی است و برخی از همکلاسی‌ها فارس زبان نیز.

می‌گویم:

بسیاری از افغان‌های پناهنده در ایران، چون خود ما دارای تحصیلات عالی هستند. در ایران خبری از کمک‌هزینه‌ی اجتماعی و این جور حرف‌ها نیست. هر کسی باید خود، نان روزانه‌اش را در بیاورد. بیشتر افغان‌ها از راه کار عمله‌گی و چاه‌کنی، نان روزانه‌شان را در می‌آورند.

هم وطنی دیگر می‌گوید:

همه‌شان دزدند و آدم‌کش و بچه‌باز.

یاد آشنائی می‌افتم که در اوایل انقلاب در ختم پدرم با او آشنا شدم. ادعای مسلمانی و انقلابی‌گری داشت. او هم معتقد بود که مردان افغانی‌ها همه بی‌غیرت هستند. چرا که زن‌هایشان را برای روس‌ها گذاشته‌ و خودشان آمده‌اند ایران. باید همه‌ی این بی‌غیرت‌ها را از ایران اخراج کرد.

خودش تاجر آهن بود و ساکن خرمشهر. ارتش عراق که به ایران حمله کرد، آهن‌هایش را بار دو تریلی کرد و زد به چاک. ولی متاسفانه جان سالم بدر نبرد. عراقی‌ها هم جانش را گرفتند و هم دارائی‌اش را.

بهار ۱۹۸۸


۱۳۸۷ اردیبهشت ۱۹, پنجشنبه

همشهری

سلامی به‌هم کردیم. صورت‌اش را برای بوسیدن پیش آورد. به‌ کراهت با او رو‌بوسی‌ای کردم. این‌کار را اصولن دوست ندارم مگر با آنانی که صمیمیتی دیرین میانمان باشد. بلافاصله گلایه‌اش شروع شد:
بزرگان به‌ زیر دستان نظری ندارند و ثروتمندان را دل‌نگرانی فقیران نیست و حرف‌هائی مشابه آن.
هم او می‌دانست که دروغ می‌گوید و هم من، پس جوابی نگفتم. اما او ادامه داد:
مادرم مرد و تو، نه خبری ‌گرفتی و نه در سوکواریم شرکت که تسلیتی به‌گوئی.
گفتم‌اش:
اولن، خدایش بیامرزاد!
دومن، من و تو که سال و ماه از هم‌خبری نمی‌گیریم، از کجا باید می‌فهمیدم که مادرت مرده‌است تا به سوگواری تو بیایم.
سومن، مادر من هم مرد! اما جاری بر سر کوی و بازار نزدم که مردم مادرم مرده است, بدلداری من بیائید چرا که او عزیز من بود نه عزیز دیگران که نه من آنها را می‌شناسم و نه آنان مادر مرا.
من انتظاری از نا‌آشنایانِ هم‌زبان، ندارم که بی‌یایند و به‌ ریا، با منِ مغمومِ مادر از دست‌داده، هم‌دردی کنند.
پرسید:
چرا به‌دروغ؟
گفتم‌اش: به‌این دلیل که تا من ترا نشناسم و با تو رابطه‌ای عاطفی برقرار نکرده باشم چطور می‌توانم درک‌ات کنم و...
گفت:
این باور تو اشتباه محض‌است. انسان‌ها و بخصوص ما ایرانیان، نسبت به‌هم یک‌نوع سمپاتی، هم‌دلی و هم‌بستگی عاطفی داریم که نزد دیگر ملل، نمونه‌اش دیده نمی‌شود.
گفتم:
آفتاب آمد، آمد دلیل آفتاب. و دلیل‌اش حضور من و تُست، در این غریبِ‌آباد که نه از هم حالی می‌پرسیم و نه چشم دیدنِ همدیگر را داریم.
به‌همین دلیل خاص هم هست که پیرانه‌سر دربه‌در، شده‌ایم و در این سرزمین پناهنده. آخر اغراق چقدر؟ کی به کی بیشتر می‌رسد. ما ایرانیان یا آن‌ها. حرف را عوض کرد. و ادامه داد:
دوستان محبت کردند و مجلس ختمی شرافتمندانه برای آن مرحوم برگزار شد، تو که نیامدی! با رونق‌تر از ختم مرحوم پدر بود. تو بودی و دیدی که دوستان چه‌کردند. و یادم آمد که یکی نشسته بود و از واردین به مجلس عزا، فیلم‌ می‌گرفت. بعد‌ها برایم تعریف کرده‌بود که فیلم را به‌ایران فرستاده‌است، با این توجیه که آنان، نپندارند که ما در این‌جا تنهائیم و بی‌کس.
در این‌جابود که با او آشنا شدم. در اداره‌ای، که کار رتق و فتق پناه‌جویان، یوگوسلاوی سابق را داشت، در سال‌های ۹۰ مسیحی. آن‌گاه که مردم بالکان به‌جان هم افتاده بودند و همسایه، همیسایه را می‌کشت و به زن و بچه‌ی هم‌وطن خویش تجاوز می‌کرد، به‌نام، دفاع از‌نژاد و دین و هزار من‌درآوردی دیگر. همسایه‌هائی که سال‌ها با هم در زیر سایه‌ی حکومت جابر، دوست بودند، همین‌که فشار حکومت رفع شد، دقیقن مثل خودمان بعد از انقلاب و امروز در عراق، هر کس حاکمی شد با‌‌ همان خصیصه‌ی زشت حکومت مخلوع، تفنگی برگرفت و به نام آزادی، چه جنایت‌ها که نشد شاید هم نکردیم.
شاعر ملی که دکترای روان‌شناسی دارد و عنوان استادی دانشگاه را هم، ‌یدک می‌کشد، رهبر صرب‌ها شد و دستور قتل مردمانی بی‌گناه را صادر کرد. فقط به‌این دلیل که خونی دیگری در رگ‌هایشان جاری بود و نمازگاه‌شان مسجد بود نه کلیسا..
بگذریم، هم‌شهری قدیم و جدید من، تازه به شهر ما منتقل شده بود و در پی کار، از‌‌ همان اداره‌ای سر درآورد که من موقتن در استخدام‌اش بودم. قبل از شروع کار روزی به‌همراه رئیس اداره برای معرفی به محل کار ما آمد. من بودم و جوانی که او هم ایرانی بود و داوطلبانه برای بهترشدن زبان محاوره‌ایش، بعد از ظهر‌ها به اداره‌ی ‌ما می‌آمد. طرف، اصلن ما را تحویل نه‌گرفت که می‌اندیشید «این‌جا هم ایران است و با رئیس اداره همراه بودن، امتیازی‌است که فقط نصیب افرادی چون او می‌شود که در ایران صاحب مقامی بوده‌است». انگار که دیگر ایرانیان مقیم این‌ خاک، نه نامی داشته‌اند و نه نشانی.
دو هفته‌ای بعد، سر و کله‌اش پیدا شد. با ما دو نفر ایرانی سرسنگین بود. همکار جوانم گله کرد که «روزی او را با همسرش در خیابا ن دیده و سلامشان کرده اما سلامش بی‌جواب مانده است.
دل‌داری‌اش دادم و گفتم:
بباور من اصلن لزومی نداشت که سلامش کنی! ازین پس هم اگر برخوردی داشتی، به قول معروف، شتر دیدی ندیدی.
مدتی گذشت. باهم آشنا‌تر شدیم. از لهجه‌اش، متوجه شدم که باید هم‌شهری باشیم.
پرسیدم همدانی هستید؟
گفت: از کجا متوجه شدید؟
گفتم:
ته لهجه‌ی همدانی دارید.
گفت که بزرگ شده‌ی شهر من ‌است و متعجب که چطور من متوجه موضوع شده‌ام. بعد‌ها از گذشته‌ها، افتخارات و مدارج تحصلی‌اش برایم گفت و بزرگوارانه نصیحت‌ام می‌کرد که:
به‌جای این کار بهتر است درسی بخوانی و چون مدرکی بگیری. آن‌قدر گفت و گفت و پند داد و پز داد تا خسین به زبان درامد که بابا ممد آقا مدرک لیسانس دارد.
آنوقت پرسید:
حسین درست می‌گوید؟ پس چرا بمن نگفته بودی.
لاجرم مجبور شدم به‌گویم‌اش:
فکر کرده بودی که من تازه بارِ گوَنَ ام را زمین ‌گذاشته‌ام؟ من‌هم در آن دیار درسی خوانده‌ام، کاری داشته‌ام. در این‌دیار نیز، در میان کاغذهای جمع‌کرده‌ام، ورقه‌ای دال بر گزراندن دوره‌ی کار‌شناسی می‌شود پیدا کرد.
روی‌اش کمی کم شد.
و ادامه دادم اما وارد بازار کار شدن بحث دیگری‌است که من نه سوئدی هستم و نه جوان. تا لب  یشخن بگشایم، ارباب کار می‌فهمد خارجی هستم. بگذریم که اسمم گواه مطلق خارجی بودن‌م هست و مسلمانی.
اما او راه از چاه بهتر از من می‌شناخت. خوشبختانه کار و بارش گرفت.

۱۳۸۷ اردیبهشت ۱۸, چهارشنبه

انتخابات

انتخابات مجلسین بود و من بخشدار شازند اراک. کارکنان بخشداری علاوه بر من، دو نفر دیگری هم بودند، یکی کارمند و دیگری خدمتگزار. اداره‌ی انتخابات نیازمند افراد بیشتری بود تا در حوزه‌های رای‌گیری کارهای اداری را از جانب بخشدار انجام دهند. برای رفع این کمبود، معمولن از کارمندان شهرداری، آموزگاران و دیگر ادارات در مقابل پرداخت اضافه‌ حقوق کمک می‌گرفتیم. این افراد پس از گذراندن یک دوره‌ی آموزشی کوتاه، نحوه‌ی ثبت‌نام رای‌دهند‌ه‌گان، توزیع کارت‌های انتخاباتی" الکتروال"، نحوه‌ی‌ ریختن آراء در صندوق‌های رای، حفاظت از صندوق‌ها و مهر و موم کردن آن‌ها، شمارش آراء و... راهی حوزه‌هایی رای‌گیری می‌شدند. نظارت بر صحت جریان انتخابات توسط معتمدان محل انجام می‌شد که که از میان ریش‌سفیدان محل انتخاب می‌شدند. این افراد، در محل زنده‌گی خویش، صاحب اسم و رسمی بودند و حرفشان بین اهالی خریدار داشت و صد البته "حرف شنو هم بودند". سال ۱۳۵۲ هجری خورشیدی بود(انتخابات ما قبل آخر رژیم شاهنشاهی). البته آن‌‌روزها چون همه چیز شاهنشاهی بود، سال‌شمار را هم بفرموده‌ی شاهنشاه، شاهنشاهی شده بود، درست مثل امروز که همه چیز بفرموده اسلامی شده است. روز انتخابات فرا رسید. نماینده‌ی شازند آقائی بود بنام دکتر بیگلری که این دوره نیز کاندیدا شده بود. دکتر بیگلری از سردم‌داران حزب ایران نوین بود و کیا و بیائی داشت. در روزهای آغاز کارم در شازند، زیاد تحویلش نگرفته بودم. او شکایت به پسر عمو برده بود که فرماندار تهران بود و معاون استانداری مرکز. روز معاون فرمانداری اراک که با پسر عمو دوستی‌ای قدیم داشت، زنگ زد و گفت آقای افراسیابی فرموده‌اند اگر به تهران رفتی، حتمن به ایشان سری بزنید. با شما کاری دارند. پرسیدم: علتش را نگفتند؟ طرف گفت: در یکی از سفرهایم به تهران به استانداری مراجعه کردم. پسر عمو گفت که دکتر از تو شکار است. گویا در موقع بازدید او از محل تحویلش نگرفته‌ای. گفتم: مگر قرار بود که من تحویلش بگیرم. پسر عمو خندید و گفت که دکتر از دوستان است. مواظبش باش. حالا نیز قرار بود او از توی صندوق‌ها بیرون بیاید. یادم نیست رقیبش از حزب مردم چه کسی بود. روز انتخابات فرا رسید و مردم با "مشت‌های گره کرده" به حوزه‌های رأی‌گیری هجوم بردند. نتیجه هم آن شد که مشت محکم به دهان "ارتجاع سرخ و سیاه" زده شد و مردم "شاه‌دوست ایران" نشان دادند " همان‌گونه که اعلی‌حضرت شاهنشاه آریامهر بزرگ‌ارتشتاران، می‌فرمودند، شاه‌دوستی در خون آن‌هاست. صندوق‌های ر‌أی مهر و موم کرده به بخشداری حمل شد. صحت مهر و موم‌ها توسط نماینده‌ی بخشداری و هیات نظارت بر انتخابات که مرکب از اعضای مرکزی دو حزب ایران‌نوین و مردم بود، تأیید ‌شده بود. قرائت آراء آغاز ‌گردید. من برای انجام کاری به دفتر کارم رفته بود که دکتر بیگلری هراسان بدفترم آمد و خبر داد که یکی از صندوق آراء متعلق به حوزه‌ی سربند مخدوش است. به اتاقی که هیات نظار مشغول شمارش آراء بود رفتم. صندوق را بمن نشان دادند. مامور بخشداری که آموزگاری بود، تمام برگه‌های انتخاباتی را که قرار بود در اختیار رآی‌‌دهنده‌گان بگزارد تا آنان نام و نشانیِ نماینده‌ی مطلوب خود در آن‌ها نوشته و در صندوق مهر و موم‌شده‌ی وزارت کشور بیاندازند، یک‌جا، حتا بدون اینکه بند باندرول بسته‌بندی دور بسته‌ها را، از هم باز کند، همه‌ی اوراق را یکجا توی صندوق رای گذاشته بود، روی صندوق را با پارچه سفیدی پوشیده و مهر و موم‌اش کرده بود. اوضاع قمر در عقرب بود. هر دو کاندیداها هم حاضر بودند و طرف‌دارانشان نیز گوش به زنگ نشسته بودند تا علم شنگه بپا کنند. دکتر بیگلری که سُمه‌اش پرزورتر بود و خود را بمن هم نزدیک‌تر احساس می‌کرد، پرسید: آقای بخشدار، چاره چیست. تقلب شده است. تکلیف این نماینده‌ی بخشداری چه می‌شود؟ مگر او آموزش ندیده‌است؟ کمی فکر کردم. بیشتر نگران حال آن جوانک بودم تا نتیجه قرائت آراء. کاغذ و قلم برداشتم، متنی مبتنی بر بطلان آراء حوزه‌ی مربوطه بدلیل عدم رعایت مقرارات مربوطه نوشته و زیر آن‌را امضاء کردم. صورت‌مجلس را جلوی معتمدان گذاشم. همه اعضاء بدون واکنشی صورت‌مجلس را امضاء کردند. بعد دنبال مامور بخشداری فرستادم. یکی از صندوق‌های باز نشده‌ را جلوی گذاشتم و پرسیدم: فکر می‌کنی این شکاف روی صندوق که عرض آن بیش از نیم سانتی‌متر نیست برای چه منظوری روی این صندوق گذاشته‌اند؟ گفت: برای ریختن رأی. پرسیدم: علت این صندوق را با پارچه‌ی سفید پوشانده و آن‌را مهر و موم کرده‌ای، چیست؟ گفت: برای این‌که در آرائی که داخل صندوق ریخته می‌شود تقلبی روی ندهد. پرسیدم: خوب پس تو چطور همه‌ی اوراقی را که باید مردم رای خودشان را روی آن‌ها می‌نوشتند، یکجا در صندوق گذاشته و صندوق را مهر و موم کرده‌ای؟ پس آراء مردم کجا رفته‌است؟ گفت: کدخدا گفت فرقی نمی‌کند. احتیاجی نیست. بخشدار خودش می‌داند که چه کسی باید وکیل شود. قانون انتخابات را برای او خواندم. پرسیدم که متوجه شدی که کاری که تو کرده‌ای جرم تلقی می‌شود و قابل طرح در دادگاه است؟ خودش را باخت. گفتم: از توی تحصیل کرده‌ی معلم، انتظار نداشتم که کدخدای بی‌سواد ده راهنمای تو شود. برو بسلامت ولی در ماموریت بعدی از عقلت دستور بگیر نه از کدخدا.

۱۳۸۷ اردیبهشت ۱۱, چهارشنبه

واکسی معلم


تنها توی خیابان بوعلی قدم می‌زنم. خبری از گیشه‌ی روزنامه‌فروشی خلیل مهرپاک نیست. خلیل آموزگار بود. در کودتای ۲۸ مرداد به اتهام توده‌ای زندانش کردند. دو سه‌سالی بعد که آزاد که شد ‌کاری نداشت ناچار واکسی شد و بالای سر دکان‌ش نوشت "واکسی معلم". واکسی‌ش شد پاتوق روشنفکران و کار و بارش گرفت. بعدها روزنامه فروش شد. گیشه‌اش، ابتدای خیابان بوعلی، نزدیک میدان بود. خبرنگاری هم ‌‌می‌کرد.
شهردار تازه‌ی همدان روی جوی‌های کناره‌ی خیابان‌ها را پوشانده بود. با ریزش مختصر بارانی، آشغال‌ها، مسیر آب را می‌گرفت، خیابان‌ها پر از آب می‌شد و ترافیک دچار مشکل.
دوستی گفت در یکی از روزهای بارانی، خلیل از شهردار که بر کار کارگران شهرداری در گشودن مسیر آب نظارت می‌کرد، ‌پرسید:
چرا روی جوی‌ها را پوشیدید که شهر دچار این حادثه شود؟
شهردار ‌پرسید:
 تو چه‌کاره‌ای؟
خلیل گفت:
مالیات دهنده‌ای که دوست دارد بداند مالیاتی که می‌پردازد به چه صورت مصرف می‌شود.
شهردار، سیلی محکمی در حضور مردم توی گوش او ‌خوابانید.
 خیابان بوعلی دیگر صفای آن‌روزها را ندارد. همه چیز عوض شده است. آدم‌ها، همه غریبه‌‌اند. گل و سبزه‌ئی در باغچه‌های کناره‌ی خیابان نیست. باغچه‌ها مبدل شده است به محل کار دست‌فروشان و بساط جوانان بی‌کار، تا نیمه‌ی پیاده‌رو پیشرفت کرده است. راهی برای عبور عابر، باقی نیست. مأموران شهرداری و پلیس سر می‌رسند. مثل برق، هرکسی چارگوشهِ‌ی پلاستیک پهن شده در زیر کالای‌خویش را می‌چسبد و فرار. خشم و نفرتِ همراه با ترس را از حرکات فرار کننده‌گان می‌شود لمس‌کرد. خیابان خلوت می‌شود. دست‌گیر شده‌گان را می‌برند. خوشبخت‌ها فرارکرده‌اند. جمعی کار پلیس را توجیه می‌کنند. اما بیشتر تقبیح:
بی‌چارا شی بوکنن اگه ای‌کاره نکنن؟ اَ کوجا آخه اِشکشم‌ِشانه سیر بوکنن؟
دست‌‌گیر نشده‌ها، باز می‌گردند و بساطشان را از نو پهن می‌کنند. انگار نه انگار، که این نوع‌کار ممنوعیت قانونی دارد و سدّ معبر جرم است. مستمسک پلیس هم، سد معبر بود که با آن شقاوت حمله‌کرد، گرفت و برد.
خریداران به چانه‌زدن مشغولند و فروشنده‌گان مطمئن، که یورش امشب پلیس تمام شده‌است. تا فردا خدا بزرگ است. سیب را که بالا ‌اندازی، ده‌ها چرخ می‌خورد تا به زمین افتد.
 مردم بی‌کار. بالا می‌روند و پائین می‌آیند تا شب فرا رسد و راهی خانه‌ی خویش شوند. درست مثل سال‌های نوجوانی و جوانی من. عادت‌ها فرق نکرده‌است. اما مغازه‌دار‌ها عوض شده‌اند. نه از عمادِ آجیل‌فروش خبری هست و نه از چاووشی و نیک‌انجام کفش‌فروش.راستی پرویز عماد و احمد چاوشی چه شدند؟ با پرویزدوست بودم با احمد آشنا. سالیانی‌ست از آن‌دو یی‌خبرم. آخرین باری که پرویز را دیدم اوایل جنگ بود. از آبشار دوقلو بر می‌گشتیم. ما پائین می‌آمدیدم و او بالا می‌ر‌فت. سال 1350 بود که مهدی خورشیدسوارو احمد چاووشی را در بندرعباس دیدم. با دانشکده به گردش علمی آمده بودند.
 ناجی عطار سرجای‌ش محکم ایستاده‌است. مغازه‌اش کوچکتر شده و خودش هم پیرتر، اما سرحال. آن‌سال‌ها هرچه، جائی دیگر گیرمان نمی‌آمد سراغ‌اش را از ناجی می‌گرفتیم. تا دهان باز می‌کردیم که حاجی این جنس را داری؟
 می‌گفت:
تخم گربه‌نره رم باخای دارم.
 تابلو عکاسی سورن هم‌چنان برجاست. داخل می‌شوم تا پس از سال‌ها حالش را بپرسم. با ورود من، برق رفت. توی ظلمات سراغ سورن را می‌گیرم.
صدائی ‌می‌گوید:
 خودمَ‌م! بفرماین:
 می‌گویم:
تو سورن نیسی. اگر نیمی‌بینمت صداته که می‌شنوم.
 آقائی از درون تاریکی سلامم می‌کند و می‌گوید:
آقای افراسیابی مَ محمدی هسم.
به‌جای‌‌اش نمی‌آورم اما بروز نمی‌دهم.
او ادامه داد:
هر روز که از جلوی خانه‌تان رد می‌شم، یادت می‌افتم. اَ مهدی خورشیدسوار، چن‌وار سراغته گرفد‌م.
آشنای من مرتب از این دوست می‌گوید و از آن آشنا خبری می‌دهد. خجالت می‌کشم هویت هم‌صحبتِ نا آشنایم را جویا ‌شوم. برای فرار از مخمصه می‌پرسم:
پَ سورن اصلی کوجاس؟
تقلبی‌اش می‌گوید
:
اگر خیلی مُصّر به دیدارش هسین لُدفَن یی سری به استرالیا بزنین!
 آشنای ناشناسم می‌زند زیر خنده و مشکلم حل می‌شود. می‌‌پرسم:
شما عم‌فتلی خودمان نی‌سین؟
می‌گوید:
چرا ممد جان! خودمم. پَ کی می‌واس باشه که جد و ابادته به ای‌جو بی ‌شناسه. حدس زدم منه نشناخده باشی.
 فتح‌علی محمدی چند سالی بزرگتر از من است. بچه محل و هم دبیرستانی.فوتبال بازی می‌کرد و بهترین هافبک شهرمان بود. ما عم‌فتلی صدای‌ش می‌کردیم.
و شرح روزگاران گذشته‌ آغاز می‌شود و یادِ یادها، دوستان و آشنایانی که برای همیشه رفته‌اند و آنانی که هستند اما رد پائی از آنها نیست.
به ‌باغ دعوتم ‌می‌کند و می‌گوید:
اگه باغه پیدا نی‌مو‌کنی، مهدی باغه بلده. واهم بیاین. همه‌چیز عوض شده‌. عباسوادم دیه  عباسواد قدیم نیس
. خودت می‌دانی که اگه بیای، همه‌مانه خوشحال موکنی!
 جدا می‌شویم. از جلوِی دکه‌ی روزنامه‌فروشِی عزیز می‌گذرم. نگاهم با نگاهش قفل می‌شود. انگار مرا شناخته است! گوئیا انتظار سلام دارد. سلام‌اش می‌کنم. خوشحال می‌شود. می‌پرسم:
 عزیز آقا شناخدی؟
با بله‌ی بلندی می‌گوید:
اختیار دارینان! چشم ما روشن.
 حالش را می‌پرسم و حال خلیل را.
می‌گوید
:
خلیل مرد. خیلی وخته. شما خور نشدی؟
می‌گویم:
نه، خیلی وخته همدان نبودم.
خدا حافظی می‌کنم. خاطره‌ها زنده می‌شود. بدمستی‌های عزیز در جوانی‌اش آنگاه که نماینده‌ی فروش بلیت‌های "اعانه‌ی ملی" بود و در آمد خوبی داشت. یاد حکایت محمود ندیمی‌پور می‌افتم که می‌گفت:
دیروقت‌ شبی، او را مست لایعقل با چپه‌ای اسکناس در دست، جلوی رستورانی دیدم ایستاده و ره‌گذران را به می‌خانه دعوت می‌کرد. باد پاییزی تند همدان، بخشی از پول‌های‌اش را برده بود. لاشخورها ‌پول درو می‌کردند. با کمک دوستم بخشی از پول‌های بادبرده را جمع کردیم. سوار تاکسی‌اش کردیم‌ روانه‌ی خانه. فردایش که پول‌های بادبرده باو پس دادیم  چیزی از واقعه بیاد نیآورد.
هنوز خلیل از ذهنم خارج نشده یاد جواد برادر کوچکش می‌افتم. جواد هم‌کلاسی‌ام بود. سال‌هاست ازو بی‌خبرم. از احمد شجاعی هم که یار غارش بود.
نه، من این‌جا هم غریبه‌ام. در وطن خویش. در زادگاهم، در همدان که تمام سولاخ سُمباشه می‌شناختم و بیشتر مردمش را.
راه خانهِ‌ی خواهر پیش می‌گیرم. آنجا چشمانی بدر دوخته، انتظار باز گشتم را دارند پی‌نوشت:  
چند روز بعد در کناره‌ی میدان بدوستانی قدیم بر می‌خورم. بعضی مرا نمی‌شناسند و بعضی را من.
آقائی بجمع ما پیوست، سلامی کرد و کناری ایستاد. دوستی گفت:
ممد! جواده، جواد مهرپاک. برادر خلیل که سراغشه گرفته بودی.
نگاهش کردم. سخت شکسته و خرد شده بود. آثار سکته روی صورت‌اش خودنمائی می‌کرد. با تعجب ‌پرسیدم:
جواد! خودتی؟
همدیگر را در آغوش گرفتیم.
بهار ۱۳۸۴